Hệ thống ánh sáng, nội thất và máy móc nhập khẩu cao cấp được hoàn thiện đồng bộ, tạo nên một môi trường tập luyện chuyên nghiệp, mạnh mẽ nhưng vẫn giữ được sự tinh tế và riêng tư. Đây không chỉ là một phòng tập, mà còn là không gian truyền cảm hứng cho phong cách sống khỏe mạnh, năng động và đẳng cấp giữa trung tâm Hà Nội.

Mysterise Fitness – nơi nâng tầm trải nghiệm Fitness dành cho thế hệ dẫn đầu.

Công trình điểm nhấn cảnh quan là những công trình có vai trò tạo dấu ấn thị giác, định hướng không gian và nâng cao giá trị thẩm mỹ cho cảnh quan của một không gian chức năng. Công trình điểm nhấn cảnh quan đa dạng về hình thức và kiểu dáng, có thể là những công trình kiến trúc bề thế và có độ cao vượt trội, được bố trí tại các vị trí lối vào chính hoặc trung tâm không gian kiến trúc cảnh quan như cổng chào, kiến trúc biểu tượng, cũng có thể là các chòi nghỉ cách điệu hay các tác phẩm nghệ thuật có vị trí đặc biệt trong các không gian cảnh quan đặc thù như trục cảnh quan, vườn hoa, công viên… Công trình điểm nhấn có sức hút cộng đồng trong những hoạt động công cộng và lan tỏa thông điệp, hình ảnh đặc trưng cho khu vực nhất định.

Trong công cuộc xây dựng, phát triển đất nước và hội nhập quốc tế, nhiều phong cách nghệ thuật và thiết kế du nhập vào Việt Nam, tác động mạnh mẽ tới các hoạt động thiết kế và xây dựng, đặc biệt là lĩnh vực kiến trúc cảnh quan. Từ đó, hình thành nhiều không gian kiến trúc cảnh quan mang phong cách quốc tế hay xu hướng nhại cổ từ phương Tây. Hiện tượng này xuất hiện nhiều trong thể loại công trình phát triển các khu đô thị mới và khu vui chơi giải trí. Những xu hướng này thỏa mãn nhu cầu trải nghiệm, vui chơi giải trí của một bộ phận cộng đồng xã hội tại các không gian kiến trúc cảnh quan ngoại lai; đồng thời phần nào tác động tới tư tưởng và triết lý đầu tư của một số chủ đầu tư cũng như quan điểm sáng tác của một số đơn vị tư vấn về kiến trúc cảnh quan tại Việt Nam.

Trong khi đó, Việt Nam là quốc gia có sự giàu có về tài nguyên, đa dạng về điều kiện tự nhiên đã hình thành nên sự phong phú về cảnh quan thiên nhiên. Cùng với đó, 54 dân tộc anh em đã làm nên sự đa dạng văn hóa độc đáo và phong phú cho đất nước. Sự đa dạng được thể hiện qua phong tục, tập quán, ngôn ngữ, trang phục, ẩm thực, kiến trúc, kỹ thuật và các loại hình nghệ thuật của từng dân tộc, hòa quyện và tạo nên một nền văn hóa Việt Nam thống nhất mà đa dạng và có sự gắn bó mật thiết với điều kiện tự nhiên của mỗi vùng miền.

Tính đặc trưng về điều kiện tự nhiên, bản sắc văn hóa đặc thù của mỗi vùng đất chính là những giá trị bản địa sâu sắc, vừa tạo lập sự khác biệt nhưng giàu tính thống nhất và là nguồn cảm hứng quý giá cho ý tưởng thiết kế cảnh quan. Nó trở thành biểu tượng và thậm chí là giá trị nhận diện thương hiệu cho mỗi dự án. Yếu tố này dễ dàng được biểu đạt thông qua các công trình điểm nhấn cảnh quan. Có thể nói, giá trị bản địa là chất xúc tác, nguồn cảm hứng và là yếu tố quan trong tạo hình công trình điểm nhấn cảnh quan, tạo nên tính đặc sắc và là cơ hội tạo lập các công trình mang tính chất độc bản khi khai thác hiệu quả giá trị bản địa của mỗi vùng đất, dân tộc hay cộng đồng cư dân tại mỗi khu vực.

2. Khai thác giá trị bản địa trong tạo hình công trình điểm nhấn cảnh quan

Trong kiến trúc cảnh quan, yếu tố bản địa đề cập đến việc sử dụng các đặc điểm tự nhiên, văn hóa, vật liệu địa phương và kỹ thuật xây dựng truyền thống để đề xuất các giải pháp thiết kế hài hòa với môi trường xung quanh và biểu đạt giá trị văn hóa của khu vực. Yếu tố bản địa trong kiến trúc cảnh quan bao gồm việc tận dụng các đặc điểm tự nhiên như địa hình, khí hậu, thực vật, trình độ kỹ thuật xây dựng và sử dụng vật liệu, các yếu tố văn hóa và lịch sử của một địa phương cụ thể để tạo nên các không gian sống và làm việc độc đáo, phù hợp với môi trường và thể hiện bản sắc văn hóa địa phương.

Khai thác tính bản địa trong thiết kế cảnh quan dựa trên nguyên tắc phát triển bền vững góp phần: 1) Hình thành các công trình cảnh quan không bị “đồng hóa” trong xu hướng toàn cầu hóa (tạo lập bản sắc riêng); 2) Là động lực giúp cộng đồng xã hội dễ dàng cảm nhận sự quen thuộc, gần gũi, tự hào với công trình và giá trị truyền thống (gắn kết cộng đồng); 3) Khai thác hiệu quả các yếu tố vật liệu địa phương và giải pháp xây dựng truyền thống trong điều kiện khoa học kỹ thuật tiên tiến (phù hợp với công nghệ vật liệu và kỹ thuật đương đại); 4) Thích ứng với sự biến đổi khí hậu và điều kiện tự nhiên khu vực (thích ứng môi trường); 5) Gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể (bảo tồn và tiếp nối truyền thống văn hóa).

Các yếu tố bản địa có thể khai thác thuận lợi trong công trình điểm nhấn cảnh quan có thể từ thiên nhiên, gồm: Các yếu tố tự nhiên (cây xanh bản địa, địa hình, thủy văn đặc trưng…), các vật liệu địa phương (tre, gỗ, đá (ong), đất nện, gạch nung thủ công…); cho tới các yếu tố nhân tạo như: Hình thức kiến trúc truyền thống (các hình thức mái, nhà sàn, công trình tôn giáo tín ngưỡng, cổng làng…), biểu tượng văn hóa hay các họa tiết, hoa văn dân gian (cây nêu, hoa văn trên Trống đồng, hoa văn thổ cẩm, họa tiết trang trí hình tượng Rồng, Phượng, Sen…), các câu chuyện và truyền thuyết địa phương (các tích truyện dân gian, nhân vật lịch sử, lễ hội truyền thống…)… Đây là những nguyên liệu, yếu tố cảnh quan vô cùng phong phú, đa dạng và là nguồn cảm hứng bất tận cho thiết kế cảnh quan nói chung và điểm nhấn cảnh quan nói riêng.

Ứng dụng tính bản địa trong tạo hình công trình điểm nhấn cảnh quan đa dạng trong phương pháp tiếp cận không chỉ khai thác và bảo tồn giá trị bản địa hiệu quả mà còn phù hợp với môi trường và lối sống hiện đại. Với sự sáng tạo của các KTS cảnh quan, các thủ pháp khai thác và phát huy giá trị bản địa gần như không có giới hạn, cơ bản gồm: 1) Chuyển hóa hình tượng (chuyển hóa các yếu tố truyền thống thành thành ngôn ngữ tạo hình hiện đại…); 2) Tạo mối liên kết giao thoa giữa cũ và mới (kết hợp giữa vật liệu và kỹ thuật truyền thống với công nghệ và vật liệu mới…); 3) Thiết kế tương tác với cảnh quan tự nhiên (tận dụng đặc trưng của địa hình, cây xanh, mặt nước để tạo lập không gian kiến trúc cảnh quan hài hòa, hạn chế đào đắp và xây dựng hạ tầng kỹ thuật cảnh quan, giảm thiểu chi phí đầu tư xây dựng…); 4) Xây dựng không gian trải nghiệm văn hóa (thiết kế các không gian để người tham gia cảnh quan có thể cảm nhận, tương tác, trải nghiệm và học hỏi về văn hóa bản địa…)…

3. Bài học kinh nghiệm từ dự án thiết kế cảnh quan Khu đô thị Palm Manor, Việt Trì, Phú Thọ

3.1 Cảm hứng thiết kế

Dự án Khu đô thị Palm Manor tọa lạc tại đường Lạc Long Quân, Minh Nông, Việt Trì, Phú Thọ có tổng quy mô diện tích là 56,4 ha với mật độ xây dựng là 23%. Dự án đang tiến hành thi công giai đoạn 1 với quy mô diện tích là 28,4 ha. Dự án tọa lạc tại vùng đất có yếu tố cảnh quan đặc trưng địa hình trung du với đặc trưng cảnh quan rừng Cọ và đồi Chè. Những yếu tố cảnh quan đặc trưng này trở thành nguồn cảm hứng thiết kế cảnh quan và là yếu tố định hình thương hiệu “Palm Manor” của dự án.

Hình ảnh rừng Cọ – đồi Chè trở thành nguồn cảm hứng cho các giải pháp thiết kế cảnh quan của dự án. Chúng được khai thác triệt để từ các cổng vào của khu đô thị, các tuyến đường trục cảnh quan chính, tới quảng trường, công viên và các vườn hoa trong khu đô thị. Hình ảnh cây cọ không chỉ khai thác bởi chính việc sử dụng các loài cây thuộc họ cau dừa, mà còn cả ở các họa tiết hoa văn lát sân, nền quảng trường tới các biểu tượng của dự án. Trong khi đó, đồi chè được hình tượng hóa bởi địa hình cảnh quan trồng Nguyệt quế, chúng không chỉ tái hiện hình ảnh cảnh quan đặc trưng vùng đất mà còn tạo hương thơm nhẹ lan tỏa vào các không gian của khu đô thị. Tại khu vực cổng của khu đô thị, các yếu tố điêu khắc không chỉ trở thành biểu tượng của dự án mà còn là những công trình điểm nhấn cảnh quan có giá trị và giàu tính thẩm mỹ. Tổ hợp cảnh quan tại các cổng ra vào khu đô thị không chỉ góp phần viết nên câu chuyện cảnh quan của vùng đất Việt Trì mà còn chuyển hóa khéo léo những giá trị cảnh quan bản địa đặc trưng vào trong các giải pháp thiết kế cảnh quan cho khu đô thị.

3.2. Khai thác giá trị bản địa trong sự kết hợp hài hòa với vật liệu và công nghệ thi công hiện đại

Bên cạnh sự chuyển hóa ý đồ thiết kế từ các giá trị bản địa trong thiết kế cảnh quan và tạo hình công trình điểm nhấn cảnh quan, những giải pháp khai thác vật liệu truyền thống cần sự kết hợp hài hòa với những vật liệu và biện pháp thi công mới nhằm đảm bảo tính thẩm mỹ và bền vững cho công trình. Thể hiện cách tiếp cận mới của KTS cảnh quan trong việc khai thác thác giá trị bản địa và kết hợp công nghệ mới cho các công trình kiến trúc cảnh quan nói chung, tạo điểm nhấn cảnh quan nói riêng.

Để khai thác và truyền nguồn cảm hứng mãnh liệt cho biểu tượng của dự án, hình thái cây cọ được thiết kế thông qua sự kết hợp giữa chất liệu truyền thống (gốm tráng men màu lá cọ) và inox (đảm bảo tính thẩm mỹ và độ bền cho môi trường ngoài trời). Đây là giải pháp thiết kế sáng tạo, thể hiện sự khéo léo trong việc kết hợp giữa vật liệu truyền thống và hiện đại, giữa kỹ thuật làm gốm truyền thống với giải pháp thi công tiên tiến và có độ chính xác cao. Qua đó, giúp các nghệ nhân gốm tạo lập ra những mảnh gốm có màu men đáp ứng yêu cầu thẩm mỹ và kỹ thuật thi công cơ khí chính xác của những người thợ lành nghề. Nhưng trên tất cả là sự sáng tạo của các KTS trong quá trình sáng tác và thi công, công trình điểm nhấn cảnh quan này không chỉ còn là yếu tố cảnh quan định hướng và tạo cảm xúc về thị giác cho cổng của Khu đô thị Palm Manor mà còn là tác phẩm nghệ thuật ở cả góc độ mỹ thuật và kỹ thuật xây dựng nhằm đảm bảo tính bền vững cho công trình điểm nhấn cảnh quan. Những giải pháp tích hợp này không chỉ góp phần khai thác và phát huy giá trị bản địa, mà còn thiết lập những giá trị bản địa mới, thể hiện tính diễn tiếp, phù hợp với nhu cầu thực tiễn của xã hội cùng sự phát triển của khoa học công nghệ của thời đại.

4. Kết luận

Sự giàu có về tài nguyên thiên nhiên, sự đa dạng về văn hóa truyền thống của 54 dân tộc trên mọi miền của Tổ quốc là những giá trị bản địa vô giá, là nguồn cảm hứng bất tận cho hoạt động sáng tác của KTS cảnh quan. Đồng thời, những giá trị bản địa này là cơ hội để tạo nên những tác phẩm độc đáo, thậm chí là duy nhất cho những công trình cảnh quan nói chung và công trình điểm nhấn cảnh quan nói riêng. Chúng cũng có thể trở thành những yếu tố nhận diện thương hiệu của dự án và tính biểu trưng của khu vực.

Khai thác giá trị bản địa trong tạo hình điểm nhấn cảnh quan không chỉ dừng lại ở sự chuyển hóa các giá trị đó mà còn là giải pháp kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật và vật liệu truyền thống với hiện đại. Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại luôn mở ra những cơ hội và nguồn cảm hứng sáng tạo cho các KTS cảnh quan trong quá trình tư duy sáng tác. Giải pháp này không chỉ giúp công trình cảnh quan trở nên độc đáo, bền vững và có chiều sâu, mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc trong bối cảnh biến đổi điều kiện tự nhiên và sự thay đổi của nhu cầu xã hội.

Khai thác giá trị bản địa trong thiết kế cảnh quan nói chung và tạo hình công trình điểm nhấn cảnh quan nói riêng là trách nhiệm của các KTS, chủ đầu tư, nhà quản lý và cộng đồng xã hội trong việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống; đồng thời, cách tiếp cận này góp phần không nhỏ trong việc thúc đẩy sự phát triển và tạo lập giá trị bản sắc cho nền kiến trúc cảnh quan Việt Nam trong tiến trình hợp tác và hội nhập quốc tế.

TS.KTS. Phạm Anh Tuấn
Trưởng Bộ môn Kiến trúc cảnh quan, Khoa Kiến trúc và Quy hoạch,
Trường ĐH Xây dựng Hà Nội; Chủ tịch Chi hội KTS Cảnh quan Việt Nam

Trong thiết kế không gian công cộng đương đại, chiếu sáng không còn chỉ là một yếu tố kỹ thuật phục vụ tầm nhìn và đảm bảo an toàn, mà ngày càng được nhìn nhận như một công cụ thiết kế chiến lược, nơi giao thoa giữa kỹ thuật, thẩm mỹ và xã hội học đô thị. Ánh sáng góp phần định hình bản sắc thị giác của thành phố, gợi mở cảm xúc và nâng cao chất lượng trải nghiệm không gian cho người dân. Khi được quy hoạch hợp lý, chiếu sáng có thể làm nổi bật giá trị kiến trúc – văn hóa, tổ chức các hoạt động xã hội về đêm, tạo nên “ngôn ngữ ánh sáng” riêng cho từng khu vực – Từ các quảng trường lịch sử đến những tuyến phố thương mại hiện đại…

Bên cạnh chức năng thẩm mỹ, ánh sáng còn có vai trò sâu sắc về mặt tâm lý – xã hội. Không gian được chiếu sáng tốt giúp giảm thiểu tội phạm, tăng cảm giác an toàn và khuyến khích người dân, đặc biệt là phụ nữ, trẻ em và người cao tuổi, tham gia sử dụng không gian công cộng về đêm. Ngoài ra, ánh sáng còn là phương tiện kể chuyện, là cách thức để “làm sống lại” các công trình di sản bằng một lớp biểu đạt mới – Từ đó, khơi gợi ký ức đô thị và cảm giác gắn bó cộng đồng với không gian sống.

Không gian công cộng về đêm, nhờ ánh sáng, có thể chuyển hóa thành nơi gặp gỡ, giao lưu, trình diễn nghệ thuật và hoạt động kinh tế đêm, từ chợ đêm, sân khấu ngoài trời đến lễ hội ánh sáng. Tại nhiều thành phố (TP) trên thế giới, chiếu sáng nghệ thuật không chỉ kích hoạt không gian mà còn định vị hình ảnh đô thị, trở thành sản phẩm du lịch độc đáo, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Đồng thời, các không gian được chiếu sáng công phu có thể đóng vai trò như một “phòng trưng bày ngoài trời”, tạo điều kiện để cộng đồng tiếp cận với nghệ thuật thị giác và giáo dục thẩm mỹ đô thị một cách tự nhiên, bền vững.

Thực trạng chiếu sáng các di sản tại Hà Nội

Tại Hà Nội, việc chiếu sáng các công trình di sản bắt đầu được quan tâm rõ nét từ khoảng năm 2017, chủ yếu dưới hình thức chiếu sáng kiến trúc và thử nghiệm ánh sáng sự kiện. Tuy nhiên, phải đến giai đoạn 2019 – 2020, cùng với sự thúc đẩy từ xu thế phát triển kinh tế ban đêm và sự kiện Hà Nội được ghi danh vào Mạng lưới các TP Sáng tạo toàn cầu do UNESCO công nhận năm 2019, trào lưu chiếu sáng di sản mới thực sự trở thành một hướng đi có sức lan tỏa trong tư duy thiết kế và quản lý không gian công cộng. Điểm khởi đầu rõ nét là việc tổ chức các chương trình ánh sáng nghệ thuật tại khu vực phố cổ, hồ Hoàn Kiếm và đặc biệt là Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Hiện nay, các hình thức chiếu sáng di sản tại Hà Nội có thể được phân loại thành ba nhóm chính: Chiếu sáng kiến trúc tĩnh, sử dụng hệ thống đèn LED để nhấn sáng mặt đứng, cổng, mái, như tại Nhà hát Lớn, Tháp Rùa hay Đền Ngọc Sơn; chiếu sáng tương tác, thông qua công nghệ mapping 3D kết hợp âm thanh, nội dung kể chuyện và hiệu ứng ánh sáng chuyển động, như trình diễn “Tinh hoa đạo học” tại Văn Miếu hay trình chiếu du lịch tại Ô Quan Chưởng; sắp đặt ánh sáng nghệ thuật ngoài trời, thường sử dụng ánh sáng màu, khối hình hoặc hiệu ứng tạo bóng để biểu đạt các yếu tố văn hóa đặc trưng, như sắp đặt họa tiết ánh sáng tại trung tâm văn hóa 22 Hàng Buồm hay các bích họa đèn tại phố Phùng Hưng.

Hiện tại, việc khai thác ánh sáng di sản tại Hà Nội vẫn còn phân mảnh và thiếu đồng bộ. Đa số các hoạt động mang tính sự kiện, thử nghiệm hoặc ngắn hạn, chưa trở thành một phần cố định và có chiến lược trong trải nghiệm đô thị về đêm. Hệ thống chiếu sáng cố định tại nhiều công trình như Tháp Rùa, Đền Ngọc Sơn, Nhà hát Lớn… vẫn còn ở mức cơ bản, thiên về chức năng hơn là biểu đạt thẩm mỹ hoặc kể chuyện bằng ánh sáng. Thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý di sản, đơn vị thiết kế chiếu sáng và nhà tổ chức sự kiện khiến nhiều dự án chỉ dừng lại ở mức “thắp sáng” thay vì “kể chuyện di sản”.

Dù còn hạn chế, giá trị của các dự án chiếu sáng di sản tại Hà Nội bước đầu đã được ghi nhận. Về mặt thị giác, chiếu sáng đã làm nổi bật chất liệu, hình khối, đường nét kiến trúc của các công trình về đêm, là những yếu tố thường bị lẫn trong không gian ban ngày. Về mặt xã hội, không gian chiếu sáng thu hút người dân và du khách quay lại không gian công cộng, nhất là tại các khu vực như phố đi bộ Hồ Gươm, góp phần thúc đẩy giao lưu, kinh doanh và hoạt động nghệ thuật đường phố. Về mặt văn hóa, chiếu sáng mở ra cách tiếp cận mới với di sản – Nơi người xem không chỉ “nhìn thấy” mà còn “trải nghiệm” lịch sử thông qua ánh sáng kể chuyện. Cộng đồng cũng cho thấy sự quan tâm và ủng hộ mạnh mẽ đối với các hoạt động chiếu sáng di sản, đặc biệt là các chương trình có tính nghệ thuật cao và nội dung gắn với bản sắc và những chương trình có nội dung sáng tạo và gắn với trải nghiệm tương tác. Người dân cũng kỳ vọng vào một hệ thống chiếu sáng có tính bền vững, lâu dài, thay vì chỉ là “ánh sáng lễ hội”.

Có thể thấy rằng, chiếu sáng di sản tại Hà Nội đang ở giai đoạn tiềm năng phát triển, với những thử nghiệm sáng tạo ban đầu nhưng cần được hệ thống hóa thành chiến lược quy hoạch ánh sáng đô thị toàn diện. Khi ánh sáng được đặt đúng vai trò – Vừa là công cụ bảo tồn mềm, vừa là chất liệu thiết kế đô thị đêm, nó có thể góp phần định vị lại hình ảnh Hà Nội trong không gian công cộng đêm một cách sinh động, văn hóa và nhân văn hơn.

Trào lưu nghiên cứu đô thị đêm và bài học quy hoạch ánh sáng quốc tế

Trong bối cảnh các TP trên thế giới đang hướng đến mô hình “đô thị 24 giờ”, quy hoạch ánh sáng không còn là một phần kỹ thuật phụ trợ mà ngày càng trở thành một thành tố chiến lược trong thiết kế đô thị. Đêm, vốn từng được xem là khoảng thời gian của tạm ngừng, giờ đây đã trở thành một chiều không gian hoạt động độc lập, với những nhu cầu riêng về an toàn, trải nghiệm, bản sắc và kinh tế. Việc quy hoạch ánh sáng một cách bài bản là điều kiện tiên quyết để đáp ứng nhu cầu này, đảm bảo không gian công cộng ban đêm vừa hiệu quả, vừa nhân văn.

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy rằng ánh sáng có vai trò quyết định đến cách cư dân nhận thức, sử dụng và gắn bó với không gian đô thị về đêm (Gwiazdzinski, 2015; Straw, 2014). Thiếu vắng quy hoạch ánh sáng dẫn đến hiện tượng chiếu sáng hỗn loạn, ô nhiễm ánh sáng, lãng phí năng lượng, và đặc biệt là suy giảm trải nghiệm thị giác đối với di sản kiến trúc hay cảnh quan công cộng. Trong khi đó, quy hoạch ánh sáng tốt có thể kéo dài thời gian sử dụng không gian, thúc đẩy du lịch, tăng cường an toàn, và hình thành bản sắc thị giác đêm cho đô thị.

Quy hoạch ánh sáng trong bối cảnh đô thị đương đại không còn được tiếp cận như một công cụ kỹ thuật đơn thuần, mà đang dần được định hình như một lĩnh vực thiết kế – quy hoạch liên ngành, kết nối giữa kỹ thuật, nghệ thuật thị giác, tâm lý môi trường và chính sách công. Các nền tảng lý thuyết hiện đại cho thấy ánh sáng có vai trò quyết định trong việc định hình trải nghiệm không gian, cảm xúc cộng đồng và bản sắc đô thị. Trước hết, thuyết cảm quan nhấn mạnh vai trò của ánh sáng trong việc tạo dựng “bầu không khí đô thị” – Không chỉ dưới góc nhìn thị giác, mà còn ở tầng sâu cảm xúc và gắn bó với nơi chốn. Tiếp theo, lý thuyết bản sắc thị giác đề xuất khái niệm “dấu ấn ánh sáng” như một thành tố đặc trưng giúp đô thị khác biệt và có khả năng định vị hình ảnh trong tâm trí cư dân cũng như du khách. Bên cạnh đó, thuyết quy hoạch mềm coi ánh sáng là một công cụ can thiệp linh hoạt, không xâm lấn cấu trúc đô thị, nhưng lại tạo ra tác động mạnh mẽ đến hành vi không gian và thói quen sử dụng của cộng đồng. Đặc biệt, lý thuyết đô thị đêm (Gwiazdzinski,2005) đã xác định đêm như một nhịp sinh học và văn hóa riêng biệt, không thể tiếp cận bằng các công cụ quy hoạch ban ngày một cách máy móc, mà cần có cơ chế tổ chức không gian, ánh sáng và chức năng hoạt động đặc thù cho thời gian này.

Từ những cơ sở lý thuyết trên, các TP tiên phong trong quy hoạch ánh sáng như Lyon, Paris, Amsterdam, Seoul hay Singapore đã hình thành hệ thống nguyên tắc vận hành ánh sáng đô thị đêm mang tính chiến lược. Thứ nhất là nguyên tắc phân vùng ánh sáng theo chức năng, trong đó không gian ban đêm được chia thành các vùng như khu di sản, khu thương mại, tuyến đi bộ, công viên, khu dân cư…, mỗi vùng được thiết lập hệ màu, cường độ và nhịp điệu ánh sáng khác nhau tùy theo mục đích sử dụng và đặc điểm xã hội. Thứ hai, là yêu cầu tôn trọng ngữ cảnh lịch sử – văn hóa, đặc biệt với các công trình di sản. Ánh sáng không chỉ cần phù hợp về tỷ lệ, kết cấu và vật liệu kiến trúc, mà còn không được làm lu mờ giá trị biểu tượng hoặc gây tổn hại vật lý lên bề mặt công trình. Thứ ba, ánh sáng hiện đại cần được thiết kế như một trải nghiệm toàn diện, trong đó ánh sáng không chỉ để “nhìn thấy”, mà để “cảm nhận” – Thông qua các lớp ánh sáng điểm nhấn cảm xúc, và kể chuyện không gian bằng ánh sáng. Thứ tư là nguyên tắc kết hợp nghệ thuật và công nghệ, từ nghệ thuật thị giác, ánh sáng tương tác, đến công nghệ cảm biến và giải pháp chiếu sáng tiết kiệm năng lượng, sử dụng năng lượng tái tạo. Cuối cùng, yếu tố không thể thiếu trong mọi quy hoạch ánh sáng đô thị hiện đại là tham vấn cộng đồng và đánh giá cảm nhận người sử dụng, nhằm đảm bảo rằng các phương án chiếu sáng không chỉ đáp ứng tiêu chí kỹ thuật – thẩm mỹ, mà còn phù hợp với hành vi sử dụng, nhịp sinh học và nhu cầu tinh thần của cư dân đô thị về đêm.

Kết luận và kiến nghị

Trong bối cảnh các TP đang hướng đến phát triển bền vững và cạnh tranh bằng bản sắc, chiếu sáng cần được xem là một cấu phần chính thức của quy hoạch cảnh quan và thiết kế đô thị, đặc biệt trong việc quản lý không gian công cộng về đêm. Đối với các đô thị di sản như Hà Nội, đây không chỉ là cơ hội để làm mới cách tiếp cận không gian quen thuộc, mà còn là thách thức để phát huy giá trị văn hóa – lịch sử thông qua một ngôn ngữ biểu đạt đương đại là ánh sáng.

Trên cơ sở đó, việc xây dựng chiến lược chiếu sáng di sản tại Hà Nội cần dựa trên ba trụ cột chính: Quy hoạch tích hợp, Thiết kế cảm xúc, Nghiên cứu liên ngành về đô thị đêm. Thứ nhất, Hà Nội cần nghiên cứu xây dựng một chiến lược ánh sáng đô thị tổng thể, trong đó xác lập các vùng chiếu sáng đặc thù (di sản, thương mại, sinh hoạt…). Thứ hai, cần nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí chiếu sáng di sản kết hợp giữa các yêu cầu bảo tồn vật liệu và khả năng kể chuyện bằng ánh sáng – tức không chỉ “soi sáng” công trình, mà còn “kể lại” giá trị của chúng một cách nghệ thuật và truyền cảm. Thứ ba, khuyến khích phát triển nghiên cứu và đào tạo chuyên sâu về thiết kế ánh sáng, tạo nền tảng tri thức vững chắc cho sự phát triển bền vững của đô thị đêm.

Song song với đó, TP nên thúc đẩy các chương trình sáng tạo cộng đồng và truyền thông di sản bằng ánh sáng, chẳng hạn như “Bản đồ đêm di sản Hà Nội”, “Tour ánh sáng kể chuyện”, hay Lễ hội ánh sáng thường niên gắn với không gian phố cổ…

Tóm lại, để Hà Nội thực sự trở thành một “Thành phố đêm di sản”, chiếu sáng không thể chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà cần được định vị như một công cụ quy hoạch mềm, một chất liệu thiết kế không gian đô thị, và một phương tiện biểu đạt văn hóa sâu sắc. Khi ánh sáng được quy hoạch bài bản, thiết kế cảm xúc và triển khai có sự tham gia, nó sẽ không chỉ làm sáng các công trình – mà còn làm rõ bản sắc và cảm xúc của đô thị Hà Nội trong không gian công cộng ban đêm.

TS.KTS Nguyễn Thái Huyền
Viện Đào tạo và Hợp tác quốc tế – ĐH Kiến trúc Hà Nội

I. Nghệ thuật Trừu tượng: Một Ngôn ngữ Biểu cảm

Ngay từ cuối thập niên 1910 của thế kỷ trước, nghệ thuật trừu tượng đã làm nên một cuộc cách mạng thị giác, là sự giải phóng hình ảnh khỏi nghĩa vụ mô phỏng thực tại. Nó không phải là sự “thiếu vắng” hình tượng, mà là sự chắt lọc tinh hoa của ngôn ngữ thị giác thuần túy: Đường nét, hình khối, màu sắc, kết cấu và bố cục. Mục đích tối thượng của nó là khơi gợi cảm xúc, ý niệm, hoặc truyền tải những thông điệp triết lý mà không cần đến sự cụ thể hóa của hình ảnh. Từ những mảng màu cuộn trào của Trường phái Biểu hiện Trừu tượng (Abstraction Expressionism), đến sự cân bằng tuyệt đối của Hình học Trừu tượng (Geometric Abstraction) hay sự tinh tế của Trừu tượng Trữ tình… Mỗi trường phái đều mang một tầm vóc tư duy riêng.

Tại Việt Nam, hành trình của nghệ thuật trừu tượng có phần chậm hơn so với phương Tây. Chịu ảnh hưởng sâu sắc từ bối cảnh lịch sử và văn hóa đặc thù, trong một thời gian dài, nghệ thuật Việt Nam ưu tiên tính hiện thực và chức năng xã hội. Tuy nhiên, nếu xem xét kỹ lưỡng, chúng ta vẫn nhận thấy những mầm mống của tư duy khái quát hóa, tối giản hóa hình tượng trong các tác phẩm sơn mài kinh điển của Nguyễn Gia Trí, hay trong những đường nét mạnh mẽ, biểu cảm của Bùi Xuân Phái, Điềm Phùng Thị… dù chúng vẫn thuộc về phạm trù biểu hình. Sau thời kỳ Đổi mới, khi tư duy cởi mở hơn và giao lưu văn hóa quốc tế được đẩy mạnh, nghệ thuật trừu tượng thực sự có không gian tự do để phát triển. Nhiều nghệ sĩ Việt Nam đã dũng cảm khai phá, tìm tòi những cách biểu đạt riêng, như Nguyễn Trung với những mảng màu lớn đầy năng lượng, Thành Chương, Trần Van Thảo và Nguyễn Thị Hiền… với những bố cục lập thể, phi biểu hình hay bán trừu tượng giàu sắc thái tình cảm, thể hiện triết lý không gian tràn đầy tâm hồn Việt. Thế hệ nghệ sĩ đương đại, với sự tiếp cận thông tin đa chiều, đang tiếp tục làm phong phú ngôn ngữ trừu tượng Việt Nam, đưa nó hội nhập và tỏa sáng. Việc hiểu rõ chặng đường này giúp chúng ta nhận ra sự kiên cường và khả năng chuyển mình của mỹ thuật Việt.

Kiến trúc Hiện đại: Từ chức năng đến biểu cảm

Ra đời từ đầu thế kỷ 20, kiến trúc hiện đại đã bứt phá khỏi sự trang trí rườm rà, cổ điển, hướng tới sự tối giản, công năng và tính trung thực của vật liệu. Các nguyên tắc cơ bản như mặt bằng tự do, mặt đứng tự do, cửa sổ băng ngang, và việc ưu tiên vật liệu công nghiệp như bê tông cốt thép, thép, kính đã mở ra một kỷ nguyên mới cho không gian sống và làm việc.

Tại Việt Nam, kiến trúc hiện đại bắt đầu định hình từ thời Pháp thuộc, với những công trình mang dấu ấn Art Deco hay phong cách Đông Dương, những thử nghiệm ban đầu về đường nét và khối hình học. Sau đó, trong những giai đoạn xây dựng và phát triển đất nước, kiến trúc hiện đại được áp dụng rộng rãi với ưu tiên về công năng và hiệu quả kinh tế. Các công trình của đã cho thấy khả năng kiến tạo những hình khối hiện đại nhưng vẫn phảng phất tinh thần Á Đông. Trong kỷ nguyên hội nhập từ sau Đổi mới, kiến trúc hiện đại Việt Nam thực sự phát triển đa dạng và có bản sắc. Thế hệ KTS đương đại đã đưa kiến trúc xanh vào dòng chảy hiện đại, đồng thời khai thác vật liệu bản địa như tre, gạch một cách trừu tượng, tạo ra những cấu trúc không gian đầy chất điêu khắc nhưng vẫn chứa đựng sự kết nối sâu sắc với văn hóa và cộng đồng. Kiến trúc hiện đại ở Việt Nam không chỉ là sự sao chép, mà là sự chắt lọc, biến đổi để phù hợp với bối cảnh và tâm hồn người Việt trong sự giao hòa và tiếp biến văn hóa, hội nhập quốc tế.

II. Giao thoa Thẩm mỹ: Khi Kiến trúc và Nghệ thuật cộng hưởng

1. Kiến trúc Hiện đại: Tấm “toan” và Khung cảnh cho Nghệ thuật Trừu tượng

Hãy thử hình dung: Một công trình kiến trúc hiện đại với sự tối giản về đường nét, không gian mở và bề mặt vật liệu tinh tế, chẳng khác nào một “khung toan” hay một “sân khấu” lý tưởng để nghệ thuật trừu tượng tỏa sáng. Khi không gian được giải phóng khỏi những chi tiết rườm rà, sự tập trung sẽ dồn vào bản thân tác phẩm nghệ thuật.

Một bức tranh trừu tượng khổ lớn, với những mảng màu đối lập hay đường nét ngẫu hứng, khi được đặt trên một bức tường bê tông trần hoặc tường trắng trong sảnh khách sạn sang trọng, một không gian văn phòng sáng tạo hay một căn hộ cao cấp, sẽ ngay lập tức trở thành tiêu điểm thị giác. Nó không chỉ là vật trang trí, nó biến đổi cảm xúc của không gian, tạo ra chiều sâu và điểm nhấn đầy ấn tượng. Sự tương phản giữa sự tĩnh tại, có trật tự của kiến trúc và sự ngẫu hứng, năng động của nghệ thuật trừu tượng tạo nên một sức hút mạnh mẽ, mời gọi người xem dừng lại và chiêm nghiệm. Nhiều phòng trưng bày nghệ thuật đương đại ở Việt Nam đều đã khéo léo sử dụng kiến trúc tối giản để tôn vinh và làm nổi bật các tác phẩm trừu tượng và sắp đặt. Chính không gian kiến trúc là bối cảnh, là phông nền giúp tác phẩm thăng hoa.

2. Nghệ thuật Trừu tượng: Nguồn cảm hứng và linh hồn của Kiến trúc Hiện đại

Ở chiều ngược lại, tư duy và nguyên lý của nghệ thuật trừu tượng đã thẩm thấu và định hình cách tư duy về không gian và hình khối của các nhà kiến trúc. Một công trình kiến trúc hiện đại không chỉ là một cấu trúc chức năng, nó có thể là một tác phẩm điêu khắc khổng lồ, một bố cục trừu tượng ba chiều trong không gian đô thị.

Các nguyên tắc về hình khối, đường nét, màu sắc, tỷ lệ và sự cân bằng trong nghệ thuật trừu tượng đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận. Khi thiết kế mặt đứng của một tòa nhà, chúng ta không chỉ xếp đặt các ô cửa sổ hay mảng tường theo công năng, chúng ta đang tạo ra một bố cục trừu tượng với nhịp điệu, sự cân bằng và điểm nhấn. Sự sắp xếp phi đối xứng của các cửa sổ, việc sử dụng vật liệu khác biệt để tạo mảng khối, hay các chi tiết lưới lam chắn nắng đều có thể tạo ra hiệu ứng thị giác trừu tượng, biến mặt đứng thành một bức tranh động thay đổi theo ánh sáng trong ngày. Nhiều thiết kế nhà ở của các studio kiến trúc trẻ ở Việt Nam đã cho thấy sự táo bạo trong việc xử lý các khối hình học, cắt xẻ không gian để tạo ra những hiệu ứng thị giác độc đáo, gợi cảm giác về một tác phẩm điêu khắc trừu tượng.

Hơn nữa, nghệ thuật trừu tượng còn giúp chúng ta phá vỡ sự đơn điệu và khuôn mẫu đôi khi cố hữu trong kiến trúc hiện đại. Khi kiến trúc quá chú trọng vào tính công năng và hiệu quả, nó có thể trở nên khô cứng, thiếu đi cảm xúc. Một yếu tố trừu tượng, dù là một mảng màu tương phản bất ngờ trên tường, một đường cong độc đáo của mái vòm, hay một cấu trúc điêu khắc trong sảnh… có thể ngay lập tức truyền tải cá tính, sự phá cách và chiều sâu nghệ thuật cho công trình. Những cây tre đơn giản có thể trở thành những cấu trúc không gian có tính trừu tượng và điêu khắc cao; hay cách các KTS sử dụng đất tường trình, gạch thông gió để tạo ra những bức tường có họa tiết và hiệu ứng ánh sáng thay đổi liên tục – Đó chính là sự ứng dụng tinh thần trừu tượng vào kiến trúc. Những vật liệu mới hiện đại với cấu trúc bề mặt đa dạng, nhiều màu sắc cũng là chất liệu tuyệt vời để các KTS Việt Nam ngày hôm nay thể hiện các ý tưởng kiến trúc trừu tượng bay bổng nhất.

Tóm lại, Nghệ thuật Trừu tượng và Kiến trúc Hiện đại là hai dòng chảy bổ trợ lẫn nhau. Một bên cung cấp không gian để bộc lộ, một bên mang lại cảm hứng và chiều sâu, cùng nhau định hình nên những công trình không chỉ có giá trị sử dụng mà còn có giá trị nghệ thuật sâu sắc.

III. Thẩm mỹ Việt đương đại: Cảm thụ – Sáng tạo và Bản sắc

1. Sự chuyển dịch trong cảm thụ thẩm mỹ

Đối với một nền văn hóa giàu truyền thống, vốn quen với sự biểu trưng, cụ thể, và chi tiết trong nghệ thuật, việc tiếp nhận nghệ thuật trừu tượng có thể không phải là điều dễ dàng. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế, quá trình hội nhập quốc tế và đặc biệt là sự tiếp xúc liên tục với các trào lưu nghệ thuật thế giới đã dần tạo nên một sự chuyển dịch đáng kể trong gu thẩm mỹ của người Việt.

Thế hệ KTS trẻ, sinh ra và lớn lên trong môi trường đô thị hóa nhanh chóng, tiếp xúc với thông tin đa chiều, đã có một sự cởi mở và nhạy bén đặc biệt với ngôn ngữ thẩm mỹ hiện đại và trừu tượng. Họ đánh giá cao sự tinh tế, sang trọng, và tính quốc tế mà sự kết hợp này mang lại, coi đó là một phần không thể thiếu của lối sống hiện đại. Đây không chỉ là một xu hướng, mà là sự phản ánh một tư duy thẩm mỹ mới, năng động và hội nhập.

Thế hệ KTS lão thành, những người đã trải qua nhiều thăng trầm của kiến trúc Việt Nam, đã chứng kiến và cảm nhận được sự chuyển dịch này, dù vẫn nặng lòng với những giá trị truyền thống, nhưng đều thấy rõ tiềm năng của sự tối giản và trừu tượng trong việc tạo ra những không gian thanh thoát, phù hợp với nhịp sống đương đại. Không những ủng hộ tinh thần mạnh dạn tiếp nhận các trường phái kiến trúc mới, nhiều KTS bậc thầy còn có những công trình tiên phong đậm chất trừu tượng, xứng đáng là mẫu mực để các học trò “ngả mũ”. Các không gian công cộng, các công trình kiến trúc mới mọc lên đã góp phần “phổ cập” thẩm mỹ hiện đại, giúp công chúng dần quen thuộc và tìm thấy vẻ đẹp trong sự cô đọng.

2. Nét độc đáo trong cảm thụ Việt

Khi Nghệ thuật Trừu tượng hòa quyện với Kiến trúc Hiện đại trên đất Việt, nó tạo ra những giá trị thẩm mỹ rất riêng, phù hợp với tâm hồn và triết lý của người Việt:

• Hiện đại nhưng thâm trầm và thiền định: Sự tối giản của kiến trúc hiện đại khi kết hợp với chiều sâu gợi cảm của nghệ thuật trừu tượng có thể tạo ra những không gian mang tính thiền định, tĩnh lặng. Đối với người Việt, điều này gợi lên sự bình yên, cân bằng – Những giá trị cốt lõi trong triết lý phương Đông, từ đạo Phật đến Nho giáo. Một mảng tường với hiệu ứng ánh sáng bóng đổ phức tạp, hay một tác phẩm điêu khắc trừu tượng với đường nét uyển chuyển có thể gợi nhắc đến cảnh vật thiên nhiên, sự vô thường của vạn vật, hay sự chiêm nghiệm về cuộc sống.
• Sự sáng tạo trên nền bản sắc: Yếu tố trừu tượng có thể là một công cụ mạnh mẽ để các KTS mang bản sắc Việt vào kiến trúc hiện đại một cách tinh tế, không khiên cưỡng. Thay vì sao chép các họa tiết truyền thống một cách trực diện, các KTS có thể trừu tượng hóa hình ảnh hoa văn trống đồng, motif tre trúc, hay các hình khối từ đình chùa, miếu mạo thành những đường nét, mảng khối trên mặt đứng công trình hoặc trong các tác phẩm nghệ thuật nội thất. Các dự án sử dụng gạch nung, tre, hay đá tự nhiên theo một cách thức mới, tạo ra những cấu trúc và họa tiết mang tính trừu tượng nhưng vẫn đậm chất Việt là minh chứng sống động cho điều này.
• Khơi gợi cảm xúc và tư duy: Nghệ thuật Trừu tượng không áp đặt ý nghĩa mà mời gọi người xem tự cảm nhận, tự diễn giải. Trong không gian kiến trúc, một tác phẩm trừu tượng có thể là điểm dừng chân cho ánh mắt và tâm trí, khuyến khích sự chiêm nghiệm, tò mò và khám phá cá nhân. Điều này rất phù hợp với tính cách nội tâm, thích suy tư của người Việt.
• Định hình phong cách kiến trúc Việt đương đại: Sự kết hợp này mang đến một “hơi thở mới” cho các không gian kiến trúc, giúp chúng thoát khỏi sự đơn điệu và trở nên độc đáo hơn. Nó đang góp phần định hình một phong cách thẩm mỹ riêng cho kiến trúc Việt Nam – Hiện đại, hội nhập nhưng vẫn mang dấu ấn văn hóa sâu sắc.

IV. Tạm kết

Ảnh hưởng tương hỗ của Nghệ thuật Trừu tượng và Kiến trúc Hiện đại Việt không chỉ là một lý thuyết mỹ thuật, mà là một thực tế đang diễn ra sôi động trong lịch sử hình thành và phát triển của nền kiến trúc Việt Nam hiện đại. Thấu hiểu và ứng dụng mối quan hệ tương hỗ này sẽ là chìa khóa để chúng ta nâng tầm giá trị của từng công trình, biến chúng thành những tác phẩm nghệ thuật sống động. Để tiếp tục phát triển mối quan hệ này một cách bền vững và có chiều sâu, giới mỹ thuật, giới kiến trúc và cộng đồng xã hội cần quan tâm một cách chủ động và tích cực hơn nữa tới các chủ điểm sau:

• Nâng cao giáo dục thẩm mỹ trong đào tạo kiến trúc: Các cơ sở đào tạo cần tăng cường hơn nữa các môn học về Lịch sử Mỹ thuật, Lý luận Mỹ thuật, đặc biệt là Nghệ thuật Hiện đại và Trừu tượng. Không chỉ là lý thuyết suông, mà cần có các dự án thực hành, các workshop liên ngành giữa kiến trúc và mỹ thuật, giúp sinh viên sớm hình thành tư duy liên kết;
• Thúc đẩy hợp tác liên ngành: Khuyến khích sự hợp tác chặt chẽ hơn nữa giữa KTS và nghệ sĩ ngay từ giai đoạn ý tưởng của dự án. Khi nghệ sĩ và KTS cùng ngồi lại, trao đổi và sáng tạo, chúng ta sẽ có những công trình không chỉ có công năng hoàn hảo mà còn có chiều sâu nghệ thuật và triết lý;
• Khuyến khích nghiên cứu và thử nghiệm: Các “Xưởng thiết kế kiến trúc” nên chủ động thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu về các công trình kiến trúc Việt Nam đã thành công trong việc tích hợp yếu tố trừu tượng. Nên chú trọng thử nghiệm với các vật liệu mới, các kỹ thuật thi công mới để tạo ra những biểu đạt trừu tượng độc đáo, mang đậm dấu ấn sáng tạo cá nhân và bản sắc Việt;
• Tăng cường giao lưu và trao đổi kinh nghiệm: Các hội thảo chuyên đề, các buổi tọa đàm với sự tham gia của các KTS lão thành, các chuyên gia mỹ thuật và thế hệ KTS trẻ trong nước và quốc tế sẽ là diễn đàn quý báu để chia sẻ kinh nghiệm, thảo luận về những thách thức và tìm ra những hướng đi mới;
• Giữ gìn và phát huy bản sắc Việt: Trong quá trình hội nhập, giới KTS và nghệ sĩ Việt Nam nên ý thức về việc chắt lọc và biến đổi các ngôn ngữ thẩm mỹ quốc tế sao cho phù hợp với tâm hồn và văn hóa Việt Nam. Nghệ thuật trừu tượng có thể là cầu nối tuyệt vời để chúng ta thể hiện bản sắc một cách tinh tế, không khiên cưỡng, thông qua các motif, chất liệu, và ý niệm triết học ẩn chứa.

Kiến trúc không chỉ là xây dựng những tòa nhà, mà là xây dựng những di sản văn hóa cho thế hệ mai sau. Với sự nỗ lực chung của các nghệ sĩ, KTS, các nhà hoạch định chính sách, các nhà quản lý và chính quyền các cấp, chúng ta hoàn toàn có đủ khả năng kiến tạo nên những công trình mới không chỉ là biểu tượng của sự phát triển mà còn là minh chứng cho một nền thẩm mỹ Việt Nam độc đáo, đầy bản sắc nhưng không kém phần hiện đại.

Vũ Thị Thu Hiền
Khoa Kiến trúc và Quy hoạch, Trường ĐH Xây dựng Hà Nội

“Trăm năm mấy cuộc bể dâu”…

Ngày 5/3/2025, Văn phòng UBND TP Hà Nội thông báo kết luận của Phó chủ tịch Dương Đức Tuấn về việc quy hoạch, tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan khu vực Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, quận Hoàn Kiếm. Theo đó, TP tán thành chủ trương, phương án tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan khu vực Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục làm cơ sở nghiên cứu dự án đầu tư cải tạo, chỉnh trang, tái thiết.

Cụ thể, TP nhất trí với đề xuất phá bỏ tòa nhà “Hàm cá mập”, xây dựng không gian ngầm tại khu vực quảng trường hiện có và không gian mở rộng (sau khi phá bỏ tòa nhà “Hàm cá mập”). Khu vực ngầm có khoảng 3 tầng hầm với những chức năng dự kiến như không gian văn hóa, thương mại, bãi xe… Lối lên xuống tầng hầm từ vị trí giáp tuyến phố Đinh Liệt.

TP Hà Nội cho rằng: Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục có giá trị lịch sử văn hóa cao, kết nối giữa khu Di tích Quốc gia đặc biệt Hồ Gươm (phía Bắc) với khu vực Di tích Quốc gia phố cổ (phía Nam). Việc quy hoạch, tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục được thực hiện đồng thời với triển khai nghiên cứu, đầu tư xây dựng các không gian công cộng khác xung quanh Hồ Gươm theo chỉ đạo của Trung ương, Thành ủy, UBND TP.

Tòa nhà “Hàm cá mập” được xây dựng từ năm 1991 đến 1993, trước đó, nơi đây là tòa nhà điều hành của xí nghiệp xe điện Hà Nội, được xây mới và thay đổi công năng làm kinh doanh dịch vụ. Công trình có mặt trước hướng ra quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, mặt trái hướng ra Hồ Gươm, mặt phải giáp với phố Cầu Gỗ; với quy mô 6 tầng trên diện tích xây dựng 310m2, trong đó tầng 2 đến tầng 6 là các nhà hàng, quán cà phê. Từ khi đưa vào sử dụng đến nay, kiến trúc của công trình nhận nhiều ý kiến trái chiều từ chuyên gia quy hoạch đô thị, kiến trúc và cả báo chí, dư luận. Tên chính thức của công trình là “Trung tâm thương mại số 7 Đinh Tiên Hoàng”, nhưng ngay từ khi hoàn thành và đưa vào sử dụng, không biết từ đâu có ý kiến ví von rằng công trình trông như cái “hàm cá mập”, và thế là công trình “chết” với cái tên đó. Cho tới nay, không ai gọi nó bằng cái tên chính thức, mà chỉ nói là nhà “Hàm cá mập” thì ai cũng hiểu, cũng biết là ở đâu. Tòa nhà “Hàm cá mập” có một vị trí đắc địa ở khu vực trung tâm của trung tâm Hà Nội, có view Hồ Gươm đẹp nhất trong các công trình dịch vụ quanh Hồ Gươm. Vì lẽ đó, nơi đây là điểm đến, điểm hẹn quen thuộc của người dân Hà Nội cũng như khách du lịch. Thế nên, dù nó là “Hàm cá mập”, dù nó có bị chê xấu xí thì nó vẫn là một nơi chốn quen thuộc, là không gian quen thuộc của rất nhiều người Hà Nội. Việc phá dỡ tòa nhà này cơ bản được giới chuyên môn và dư luận đồng tình, vì nó không có nhiều giá trị kiến trúc và lịch sử, và để đẹp thêm cho Hồ Gươm. Nhưng nó đã trở thành quen thuộc nên khi không còn nữa để lại những tiếc nuối cũng là điều dễ hiểu.
Việc phá bỏ công trình này để xây công trình khác, hay xây công trình mới trên nền công trình cũ là điều bình thường, ở nơi nào cũng vậy, thời nào cũng vậy. Cũng vào giai đoạn xây công trình “Hàm cá mập” – năm 1993, Hà Nội cũng có một cuộc “cách mạng” nho nhỏ khi phá bỏ Nhà tù Hỏa Lò để xây dựng một công trình mới mang chức năng khách sạn và văn phòng – Trung tâm thương mại (công trình Tháp Hà Nội). Tất nhiên, trong một xã hội mới, phát triển thì việc để một nhà tù giữa Thủ đô là không nên, việc phá bỏ là có lý. Nhưng nhà tù Hỏa Lò là một di tích lịch sử, việc bảo tồn là đúng đắn và cần thiết. Và kết quả là một phần công trình cũ được giữ lại, bảo tồn làm di tích lịch sử, còn phần lớn diện tích dỡ bỏ xây công trình mới. Ở một góc độ nào đó, cách xử lý này cũng hợp lý, hợp tình.

Cũng bên Hồ Gươm như “Hàm cá mập”, có một công trình khác cũng bị phá bỏ để xây mới. Đó là công trình Bách hóa Tổng hợp Hà Nội, bị phá bỏ để xây dựng Tràng Tiền Plaza – một tổ hợp trung tâm thương mại hiện đại, vào năm 1996. Bách hóa Tổng hợp là một công trình thương mại có từ thời Pháp thuộc, được xây dựng vào đầu thế kỷ 20, nhưng qua những đổi thay cả về kiến trúc lẫn hoạt động thương mại, người dân Hà Nội quen với cái tên Bách hóa Tổng hợp hơn, trong những năm tháng bao cấp nhiều khó khăn. Bách hóa Tổng hợp bị phá dỡ cũng để lại nhiều lưu luyến về những kỷ niệm, ký ức một thời. Nhưng điều đó cũng qua nhanh bởi công trình mới có cấu trúc tương tự và chức năng cũng là thương mại, tạo nên một sự quen thuộc mới.

Việt Nam là đất nước có quá nhiều chiến tranh, từ nội chiến tới xâm lăng. Tính từ giữa thế kỷ 19, khi người Pháp chính thức tấn công xâm lược, thì mãi tới giữa thập niên 70 của thế kỷ 20 đất nước mới tạm bình yên. Chiến tranh làm đổ nát nhiều công trình, có những công trình hư hại được tu sửa, có công trình được phục dựng lại, có công trình được xây mới với công năng khác; cũng có những công trình đến giờ chỉ còn là phế tích. Trong thời kỳ thuộc Pháp, người Pháp đã xây dựng nhiều công trình kiến trúc có giá trị. Trong số đó, có nhiều công trình vẫn tồn tại và vẫn được sử dụng, nhưng cũng có công trình biến mất để lại nhiều nuối tiếc. Một trong những công trình đó là Nhà Đấu xảo Hà Nội. Hoàn thành và đi vào hoạt động năm 1902, công trình có quy mô lớn, kiến trúc đẹp, và là nhà triển lãm kinh tế lớn nhất Đông Dương thời bấy giờ. Trong Thế chiến lần thứ 2, vào thời kì phát xít Nhật chiếm đóng Việt Nam, tòa nhà bị bom Mỹ phá hủy hoàn toàn. Di tích còn lại là hai bức tượng sư tử bằng đồng nay đặt tại Liên Đoàn Xiếc Việt Nam trong khu vực công viên Thống Nhất. Và sau này, trên khu đất ấy, chính quyền mới đã xây dựng công trình mới là Cung Hữu Nghị Việt Xô có mặt chính nhìn ra đường Trần Hưng Đạo, hoàn thành vào năm 1985.

Cũng bởi chiến tranh, bao nhiêu công trình trên khắp dải đất hình chữ S này đã bị tàn phá, trong đó có nhiều công trình di sản. Huế là một ví dụ điển hình. Ai đã từng đến Huế, vào Kinh thành, vào Đại Nội (Hoàng cung) sẽ thấy vô cùng xót xa trước những công trình đổ nát, nhiều công trình chỉ còn nền móng. Các công trình trong Đại Nội bị phá hủy nhiều nhất trong 3 cuộc chiến: Đó là sự kiện thất thủ Kinh thành năm 1885, cuộc chiến Việt – Pháp năm 1947 và cuộc chiến Mậu Thân 1968. Trong Tử Cấm thành (bên trong Đại Nội), từ ngoài vào trong, các kiến trúc chính: Điện Cần Chánh, Càn Thành, cung Khôn Thái, lầu Kiến Trung, cùng hàng chục công trình phụ trợ khác bị phá hủy hoàn toàn. Điều đáng mừng, là trong năm 2024, Dự án phục dựng Lầu Kiến Trung – công trình trong Tử Cấm thành xây thời vua Khải Định, đã hoàn thành, đem lại sức sống mới cho Tử Cấm thành, vốn nhiều năm qua hầu như chỉ là bãi đất trống. Trước đó, Lầu Kiến Trung chỉ còn phần nền móng với bậc cấp, và việc phục dựng công trình này là cả một sự kỳ công to lớn, và số phận công trình này quả là may mắn. Hiện Trung tâm bảo tồn Di tích Cố đô Huế đang nỗ lực để tái thiết, phục dựng những công trình trong Đại Nội, song có quá nhiều khó khăn trên nhiều phương diện nên có lẽ hàng chục năm nữa mới có thể thấy một Đại Nội có diện mạo tráng lệ như thời hoàng kim triều Nguyễn.

Cũng ở Huế, cũng bởi chiến tranh, cầu Trường Tiền – Cây cầu đầu tiên bắc qua sông Hương (xây dựng 1897-1899), biểu tượng xứ Huế đã hai lần bị sập, vào năm 1947 và 1968. Nếu tính lần sập bởi cơn bão năm 1904 thì cầu đã bị sập 3 lần. Nhưng may mắn thay, qua những bể dâu và thăng trầm thời cuộc, cây cầu tuyệt đẹp này đã được tu sửa, bảo tồn và đến giờ vẫn hiện diện rạng ngời, làm duyên trên dòng sông Hương, làm đẹp thêm đất cố đô và vẫn giữ chức năng nguyên thủy của nó là giao thông. Dù Huế giờ có nhiều cây cầu hiện đại hơn, rộng, lớn hơn, thì cầu Trường Tiền vẫn là cây cầu đẹp nhất, gắn bó gần gũi nhất với người dân xứ Huế.

Cũng được người Pháp xây dựng cùng thời với cầu Trường Tiền ở Huế, cầu Long Biên – cây cầu đầu tiên bắc qua sông Hồng ở Hà Nội (xây dựng 1899-1902) lại có một số phận khác. Cây cầu cũng bị đánh sập bởi bom Mỹ trong chiến tranh vào năm 1965-1968 và 1972, nhưng không thể hồi sinh nguyên vẹn như ban đầu. Cầu đã mất 7 nhịp dàn thép và nhiều trụ nguyên bản. Cầu được tu sửa theo kiểu “vá víu” thời chiến tranh và sau này vẫn vậy. Cây cầu già nua hơn 100 năm tuổi mang trong mình vết thương chiến tranh ngày nay vẫn tận tụy, bền bỉ nối đôi bờ cho những chuyến tàu và người qua lại. Đã có nhiều những dự án về cầu Long Biên liên quan đến quy hoạch giao thông của Thủ đô, nhưng đến tận bây giờ người ta vẫn chưa biết số phận cầu Long Biên rồi sẽ ra sao?

Một cây cầu khác, là cầu Ghềnh ở Biên Hòa, Đồng Nai, hoàn thành xây dựng năm 1904 lại bị một… tai nạn thời bình. Ngày 20/3/2016, tàu kéo sà lan 800 tấn chạy từ hạ nguồn lên thượng nguồn sông Đồng Nai đã đâm vào trụ giữa (trụ T2) của cầu Ghềnh làm trụ này bị phá hủy hoàn toàn, đồng thời cũng làm cho hai nhịp số 2 và số 3 sập xuống nước. Đường sắt tê liệt. Và cầu Ghềnh được xây mới. Vậy là cây cầu hơn 100 năm đã kết thúc sứ mệnh lịch sử. Vấn đề là những cấu kiện của cây cầu cũ xử lý thế nào? Có ý kiến đề xuất đưa về bảo tàng tỉnh, nhưng ngay lập tức có ý kiến phản biện rằng kích thước của các cấu kiện này quá lớn, không thể để trong khuôn viên bảo tàng. Không biết đến giờ cây cầu cũ được chuyển về đâu?
Nói nốt chuyện cầu, là cây cầu Bình Lợi ở Sài Gòn, cũng là cầu thép và cầu đường sắt, cũng do người Pháp xây, hoàn thành năm 1902. Đây là cây cầu đầu tiên bắc qua sông Sài Gòn. Suốt hơn 100 năm tồn tại, cầu may mắn không bị bom đạn chiến tranh như cầu Trường Tiền, cầu Long Biên hay tai nạn giao thông như cầu Ghềnh. Nhưng cầu không đáp ứng được nhu cầu hiện tại, nên một cầu đường sắt Bình Lợi mới đã được xây thay thế. Cầu Bình Lợi cũ chính thức ngừng hoạt động vào năm 2019 và được tháo dỡ vào năm 2020. Theo đó, hai nhịp cầu sắt cũ và tháp canh cầu phía bờ Thủ Đức được giữ lại để bảo tồn nguyên trạng. Cùng với cầu đường sắt mới, một cầu Bình Lợi đường bộ cũng được xây dựng song song kế bên để đáp ứng nhu cầu giao thông. Nhưng cũng không rõ những cấu kiện của cầu đường sắt Bình Lợi cũ khi tháo ra có được đưa vào bảo tàng hay không?

Quay lại chuyện chiến tranh. Công trình Dinh Độc Lập ở Sài Gòn – TP. HCM hầu như ai cũng biết. Nhưng không phải ai cũng biết là trước đó, ở chính nơi này đã có một công trình quy mô và có chức năng tương tự, đó là Dinh Norodom. Đây là dinh thự làm việc của Thống đốc Nam Kỳ và sau là Toàn quyền Đông Dương – khi đó Sài Gòn là Thủ đô của Liên bang Đông Dương. Công trình được xây dựng từ năm 1868-1873. Vì công trình nằm ở đầu đại lộ Norodom (tên Quốc vương Campuchia) nên dinh cũng được gọi là Dinh Norodom. Ngày 07/9/1954, trước khi rút quân khỏi Việt Nam, tướng Paul Ély bàn giao Dinh Norodom cho chính quyền Quốc gia Việt Nam. Năm 1955, Ngô Đình Diệm phế truất Quốc trưởng Bảo Đại và thành lập Việt Nam Cộng hòa. Ông lấy Dinh Norodom làm dinh Tổng thống Việt Nam Cộng hòa và đổi tên thành Dinh Độc Lập. Vào ngày 27/2/1962, hai phi công Quân lực Việt Nam Cộng hòa là Nguyễn Văn Cử và Phạm Phú Quốc đã lái hai máy bay AD6 ném bom tấn công, làm sập toàn bộ cánh trái của dinh. Tổng thống Ngô Đình Diệm sau đó đã cho phá dỡ dinh để xây Dinh Độc Lập mới trên nền cũ theo đồ án của KTS Ngô Viết Thụ. Có lẽ không cần nói nhiều nữa về cái hay, cái đẹp của công trình này. Đó là một niềm tự hào của kiến trúc Sài Gòn và cả Việt Nam; đưa tên tuổi KTS Ngô Viết Thụ lên tầm thế giới. Việc một công trình mới thay thế công trình cũ ở câu chuyện này là bất khả kháng, nhưng nó là một kết quả tốt đẹp xứng đáng với sự thay thế đó.

Cũng có thể kể thêm một trường hợp tương tự, đó là công trình Ngọ Môn ở Hoàng thành – Kinh thành Huế. Ngược dòng thời gian về thế kỷ 19, Kinh thành Huế được vua Gia Long cho xây dựng từ năm 1805, và hoàn thành năm 1832 dưới thời vua Minh Mạng. Song song với việc xây dựng Kinh thành cũng là việc xây dựng Hoàng thành (còn gọi là Đại Nội) bên trong Kinh thành. Ngọ Môn là cổng chính phía Nam vào Hoàng thành, được xây dựng năm 1833, khi vua Minh Mạng cho quy hoạch lại mặt bằng và nâng cấp tổng thể Hoàng cung triều Nguyễn. Trước đó, dưới thời Gia Long, vị trí của Ngọ Môn là một cổng có tên là Nam Khuyết Đài. Có lẽ, cái cổng này không có gì đặc sắc nên sử sách hầu như không nhắc tới. Nhưng công trình Ngọ Môn do vua Minh Mạng cho xây dựng thì là một tuyệt tác của kiến trúc cổ Việt Nam và là biểu tượng của kiến trúc cung đình triều Nguyễn. Gần 200 năm tồn tại, qua cả thời gian khắc nghiệt và binh biến khói lửa chiến tranh, Ngọ Môn vẫn tỏa sáng rực rỡ và là một trong những hình ảnh tiêu biểu của cố đô Huế, là niềm tự hào của kiến trúc – xây dựng Việt Nam thời phong kiến.

Cũng là một sự thay thế, nhưng số phận công trình Ga Hà Nội lại… kỳ cục và làm nhiều người tiếc nuối. Công trình được hoàn thành xây dựng năm 1902, cùng với cầu Long Biên và tuyến đường sắt đi Hải Phòng. Đây là một công trình có kiến trúc rất đẹp. Năm 1972, nhà ga đã bị trúng một quả bom lớn của không quân Mỹ, khối nhà đại sảnh nơi treo chiếc đồng hồ lớn của nhà ga bị đánh sập hoàn toàn. Sau đó người ta xây lại khối kiến trúc này với một phong cách mới kiểu Xô Viết không ăn nhập gì với phần kiến trúc nhà ga cũ kiểu cổ điển, trông rất khiên cưỡng và kệch cỡm. Và cho đến giờ sự “chắp vá” ấy vẫn tồn tại, không ai hiểu tại sao lại làm như vậy? Trong quy hoạch tương lai của đường sắt Hà Nội, nhà ga mới sẽ di chuyển ra ngoài nội đô, có ý kiến đề xuất biến nhà ga cũ thành bảo tàng ngành đường sắt. Không rõ rồi số phận công trình sẽ như thế nào, và người ta có phục dựng lại khối kiến trúc sảnh như nguyên bản hay không?

Cuối phần này, xin nói về một câu chuyện mà số phận liên quan tới 3 công trình. Đó là câu chuyện Thành Điện Hải ở Đà Nẵng. Đây là một công trình phòng thủ quân sự quan trọng của Đà Nẵng được xây năm 1823 dưới triều vua Minh Mạng nhà Nguyễn. Thành Điện Hải gắn liền với cuộc kháng chiến chống Pháp buổi đầu của danh tướng Nguyễn Tri Phương và quân dân Đà Nẵng. Sau khi chiếm Đà Nẵng, quân Pháp đã phá hủy hoàn toàn các công trình trong thành và xây các công trình mới phục vụ quân sự. Qua những thăng trầm thời gian và qua nhiều chế độ, Thành Điện Hải đã trải qua nhiều biến cố, nhiều công trình được xây dựng trong này rồi lại bị đập bỏ và xây dựng công trình khác. Gần đây nhất là công trình Bảo tàng Đà Nẵng xây dựng năm 2005. Đây là một công trình kiến trúc mang phong cách hiện đại. Tới năm 2017, Thành Điện Hải – công trình có ý nghĩa lịch sử đặc biệt này được công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt. Khi đó, người ta mới té ngửa ra là công trình Bảo tàng Đà Nẵng nằm trong Thành Điện Hải là xâm phạm vùng lõi di tích theo Luật Di sản (Thành Điện Hải được công nhận là di tích Quốc gia năm 1988). Vậy là một kế hoạch di dời bảo tàng được tiến hành. Và cuối cùng, Bảo tàng Đà Nẵng được di dời về công trình Pháp cổ bên bờ sông Hàn, nơi trước đó là trụ sở HĐND, UBND thành phố Đà Nẵng. Vậy là một công trình cũ mang chức năng mới, số phận mới. Nhưng tòa nhà Bảo tàng nằm trong Thành Điện Hải có phá dỡ không? Và người ta sẽ xây cái gì thay thế vào trong đó, để công trình Thành Điện Hải xứng đáng là Di tích Quốc gia đặc biệt?

Những câu chuyện như trên còn rất nhiều. Trăm năm mấy cuộc bể dâu? Biết bao sự thay đổi của chính trị, xã hội, của thái độ và ý chí con người, biết bao thảm họa của thiên tai và chiến tranh đã làm thay đổi số phận những công trình. Những xét cho cùng, chẳng có gì là vĩnh cửu, cái gì cũng có tuổi thọ nhất định. Công trình kiến trúc cũng như những phận người, có cái mang lá số may mắn, và có những cái mang số phận hẩm hiu. Cuộc sống, xã hội thay đổi, sóng sau đè sóng trước như một lẽ hiển nhiên ở đời…

Cũ – mới và những toan tính

Có thể thấy, từ khi đổi mới, mở cửa, ngành xây dựng đất nước ta phát triển rất mạnh, đặc biệt từ đầu thế kỷ 21. Nhiều công trình xây mới trên đất mới, nhưng cũng không ít các công trình xây mới trên nền cũ, thay thế kiến trúc cũ, nhất là trong nội đô các thành phố lớn. Trong số đó, có nhiều công trình mới là công trình thương mại; và trong số bị đập bỏ, thay thế có nhiều công trình cũ, cổ có giá trị kiến trúc và lịch sử, phản ánh quá trình phát triển đô thị. Có những công trình bị xuống cấp, hư hỏng phải đập bỏ để thay mới; có nhiều công trình công nghiệp phải di dời khỏi nội đô tạo nên khu đất vàng ở vị trí cũ, và cũng có những công trình được thay mới để mang lại hiểu quả kinh tế hơn. Cũ – mới, đó cũng là những toan tính của những nhà hoạch định chiến lược phát triển, các chuyên gia quy hoạch cũng như các nhà đầu tư. Nhưng rõ ràng câu chuyện bảo tồn và phát triển luôn chứa đựng những xung đột và nhiều mâu thuẫn.

Năm 2009, người viết bài này trong một lần đi dạo ven sông Hàn ở Đà Nẵng, tình cờ thấy một công trình kiểu nhà thủy tạ ở sát bờ sông, có kiến trúc mang hình một con tàu. Vào thời điểm ấy, công trình đã bỏ hoang không hoạt động và có dấu hiệu hư hỏng, xuống cấp. Công trình trông khá quen, và sau đó, lục tìm trí nhớ cùng tài liệu, người viết đã tìm thấy lai lịch của nó. Đó là công trình “Nhà hàng Hana – Kim Đình Đà Nẵng”, xây dựng năm 1995; và công trình này đã đoạt giải Ba Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia năm 1996. Nhưng có lẽ, công trình đã trở nên lạc hậu, nhất là bởi không gian kiến trúc và vật liệu nên nó đã ngừng hoạt động để chờ một sự thay đổi, và cũng có thể nó đã vắng khách không còn hiệu quả kinh tế nữa. Vào năm 2011, công trình trên không còn nữa, nó đã bị phá dỡ. Thay vào vị trí đó, hoặc ở gần đó cũng là một công trình nhà hàng – café, nhưng có kiến trúc mới hiện đại hơn, thoáng mở hơn, tinh tế bay bổng hơn và đặc biệt là vật liệu mới làm bắt mắt hơn. Công trình làm thu hút khá đông khách du lịch và người dân thành phố. Như vậy, một sự “toan tính” – thay mới ở đây đã thành công.

Trở lại Thủ đô Hà Nội, để nói về một công trình có vị trí, quy mô và ý nghĩa đặc biệt – Đó là công trình Nhà Quốc hội, được hoàn thành xây dựng năm 2014, trên nền của công trình Hội trường Ba Đình cũ (1963), thuộc Quảng trường Ba Đình – trung tâm chính trị của đất nước. Thực tế, trước đó, trong quy hoạch của Hà Nội khu vực Tây Hồ Tây, các nhà quy hoạch đã dành một khu đất để xây Nhà Quốc hội. Nhưng cuối cùng, các nhà lãnh đạo cấp cao đã quyết định xây Nhà Quốc hội thay thế vào vị trí của Hội trường Ba Đình. Có lẽ đó là một quyết định rất khó khăn với nhiều toan tính thiệt hơn, hoàn toàn không phải yếu tố kinh tế. Bởi việc phá bỏ công trình Hội trường Ba Đình và xây Nhà Quốc hội mới tại đó gặp nhiều ý kiến phản đối của các chuyên gia. Thứ nhất, Hội trường Ba Đình là công trình lịch sử gắn liền với nhiều sự kiện trọng đại của đất nước trong thời đại Hồ Chí Minh; thứ hai, diện tích xây dựng tại đây không phù hợp với công trình này – mật độ xây dựng sẽ rất cao và quy mô, chiều cao công trình có thể ảnh hưởng tới cảnh quan, không gian kiến trúc của khu vực. Nhưng rồi, công trình Nhà Quốc hội là công trình chính trị quan trọng, nhất thiết phải hiện diện ở Quảng trường Ba Đình. Dù không thật hoàn mỹ (do mật độ xây dựng cao, thiếu sân vườn, cây xanh và các hạng mục phụ trợ) song kiến trúc công trình Nhà Quốc hội mới đã thành công ở phương diện nào đó, khi đáp ứng được công năng và hình thức thẩm mỹ hài hòa với không gian Quảng trường Ba Đình. Và công trình cũng đã trở nên quen thuộc, là dấu ấn của một thời đại phát triển.

Nhà Quốc hội là một trường hợp ngoại lệ. Nhưng trong những năm gần đây, chúng ta có thể thấy nhiều các dự án, công trình thương mại mới thay thế công trình cũ – trong đó có những công trình di sản đô thị (dù có thể chưa được xếp hạng). Nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu văn hóa – đô thị, kiến trúc sư đã nêu lên ý kiến phản biện, nhằm giữ lại, bảo tồn những công trình kiến trúc có giá trị gắn với lịch sử đô thị. Không phải lúc nào việc nêu ý kiến phản biện cũng thành công, ngăn được những dự án thương mại mới xây thay thế. Nhưng nhìn chung, có thể thấy được thái độ của những chuyên gia, thay mặt cho cộng đồng nêu lên những suy nghĩ và tâm tư của họ, trong chuỗi thời gian dài của ký ức đô thị.

Thương xá TAX ở TP. HCM là một câu chuyện điển hình. Cũng như Bách hóa Tổng hợp ở Hà Nội, đây là công trình thương mại có từ cuối thế kỷ 19 thời Pháp thuộc. Công trình đã trải qua nhiều lần thay đổi về tên gọi, kiến trúc và hoạt động thương mại trong thời gian dài tồn tại. Công trình là một địa chỉ, một dấu ấn quen thuộc với người dân Sài Gòn, mang dấu ấn trong quá trình phát triển đô thị về mặt thương mại. Bản thân kiến trúc và nội thất của công trình cũng rất đẹp, hài hòa với cảnh quan. Ngày 25/9/2014, Thương xá TAX chính thức đóng cửa để phá tòa nhà nhằm xây một dự án cao ốc 40 tầng tại khu đất, dự kiến tên là Satra Tax Plaza. Trước đó, khi nghe tin Thương xá TAX sẽ bị phá dỡ, hàng ngàn lượt người đã đến công trình này để mua sắm và chụp ảnh lưu lại kỷ niệm. Rất nhiều người Sài Gòn, nhiều chuyên gia văn hóa – kiến trúc, cả các tiểu thương kinh doanh trong Thương xá TAX mong muốn giữ lại công trình này, nhưng không thể. Bài toán xây công trình 40 tầng thay cho công trình 4 tầng quá đơn giản về hiệu suất và lợi nhuận. Và ngày 12/10/2016, quá trình dỡ bỏ Thương xá TAX được bắt đầu tiến hành, chấm dứt số phận một công trình hơn 100 năm tuổi.

Ngược lên cao nguyên Đà Lạt, công trình Dinh Tỉnh trưởng nằm trên ngọn đồi rộng 5 ha, cao 1.500 m so với mực nước biển (gọi là đồi Dinh), thuộc khu trung tâm Hòa Bình, TP Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng. Dinh được xây dựng từ khoảng năm 1910 với lối kiến trúc Pháp kết hợp bản địa, gồm 2 tầng lầu, 1 tầng trệt; gắn với lịch sử 130 năm hình thành phát triển của TP Đà Lạt. Đây là một công trình kiến trúc đẹp, hài hòa với cảnh quan và vị trí có tầm nhìn rộng lớn. Tòa nhà là nơi sinh sống và làm việc của thị trưởng Đà Lạt kiêm tỉnh trưởng Tuyên Đức trước đây. Do đó người dân địa phương vẫn quen gọi là Dinh Tỉnh trưởng. Công trình cũng trải qua những thăng trầm thời cuộc, được sử dụng vào nhiều mục đích khác nhau nhưng đến những năm gần đây thì bỏ hoang không có người trông coi và thuộc nhà nước quản lý. Năm 2023, một dự án xây dựng công trình khách sạn – thương mại ở đây đã được đưa ra, can thiệp thô bạo đến công trình Dinh Tỉnh trưởng (di dời công trình) và đồi Dinh, gần như xóa bỏ hết những mảng xanh của đồi – cũng là mảng xanh cuối cùng của khu Hòa Bình, gia tăng mật độ xây dựng làm không gian đô thị thêm ngột ngạt. Dự án đã vấp phải sự phản đối, phản ứng mạnh mẽ của giới chuyên môn và báo chí, dư luận. Cuối cùng, tháng 11/2023, Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng Trần Văn Hiệp kết luận dừng phương án dời Dinh Tỉnh trưởng ở Đà Lạt để đánh giá lại và có phương án tốt hơn. Ở phạm vi rộng hơn, UBND tỉnh Lâm Đồng kết luận chưa thông qua quy hoạch chi tiết 1/500 khu trung tâm Hòa Bình – Đà Lạt.

Mỗi công trình có một chức năng, vai trò và số phận khác nhau. Cũng khó thống kê hết được bao nhiêu công trình đã bị phá hủy, bao nhiêu công trình bị đập đi xây mới. Lịch sử rất dài. Nhưng cũng có những câu chuyện cũ – mới lại mang sắc thái tự nhiên đến hiển nhiên, không bởi một quyết định hành chính nào, không có sự toan tính nào. Đó là câu chuyện phố cổ Hà Nội và phố cổ Hội An. Phố cổ Hà Nội còn gần như nguyên vẹn đến những năm 80 của thế kỷ trước, nhưng chỉ sau khi mở cửa kinh tế thị trường, tất cả đã thay đổi nhanh chóng, bị phá vỡ và trở thành hỗn tạp; mà sau đó, bao nhiêu biện pháp hành chính và biện pháp chuyên môn nhằm bảo tồn cũng không cứu nổi. Phố cổ Hà Nội chỉ còn trong tranh Bùi Xuân Phái, trong thơ – nhạc, và trong những tiếc nuối. Ngược lại, phố cổ Hội An (Quảng Nam) may mắn khi chiến tranh bỏ qua, và hình như miễn nhiễm với thời cuộc, với kim tiền, phố cổ đã ngủ quên nên… vẫn là phố cổ. Và Hội An may mắn nữa được quản lý bởi những nhà lãnh đạo có tâm, có tầm nhìn nên từ giấc ngủ quên đã choàng tỉnh để rạng rỡ thành di sản thế giới. Âu đó cũng là số phận!

Vùng đất nào, đô thị nào cũng có lịch sử, và điều phản ánh rõ nét nhất chính là kiến trúc. Đó là ký ức đô thị, là ký ức thị dân. Những công trình thương mại xây dựng là điều cần thiết, nhưng không thể vì thế mà xóa bỏ những công trình văn hóa – lịch sử, xóa bỏ ký ức đô thị. Công trình kiến trúc cũng có tuổi thọ, không thể tồn tại mãi, nhưng hãy để chúng sống xứng đáng với vai trò, chức năng và danh phận. Cần phải có những thiết chế pháp lý cụ thể, mới có thể bảo tồn và phát huy giá trị của những công trình kiến trúc có giá trị, để trường tồn, không chỉ của một đô thị, mà là cả gương mặt Quốc gia.

KTS Nguyễn Trần Đức Anh

Phong cách Minimalism là gì?

Minimalism là phong cách thiết kế nội thất đề cao sự đơn giản, loại bỏ các chi tiết rườm rà và tập trung vào những yếu tố cốt lõi. “Less is more” (ít hơn là nhiều hơn) là triết lý nền tảng của phong cách này. Minimalism không chỉ là một xu hướng thiết kế mà còn là một lối sống, khuyến khích con người sống gọn gàng, tập trung vào những gì thực sự cần thiết.

Trong bối cảnh cuộc sống hiện đại, khi con người ngày càng bị cuốn vào nhịp sống hối hả, phong cách tối giản mang đến một không gian sống yên bình, giúp giảm căng thẳng và tạo cảm giác thư thái.

Đặc điểm nổi bật của phong cách tối giản Minimalism

• Màu sắc trung tính: Phong cách Minimalism thường sử dụng bảng màu trung tính như trắng, xám, be, hoặc đen. Những gam màu này tạo cảm giác nhẹ nhàng, sạch sẽ và dễ dàng kết hợp với các yếu tố khác. Đôi khi, một số điểm nhấn màu sắc như xanh navy, vàng mù tạt được sử dụng để tạo sự nổi bật nhưng vẫn giữ được sự tinh tế.
• Đồ nội thất đơn giản, tinh tế: nội thất trong phong cách tối giản thường có thiết kế gọn gàng, đường nét rõ ràng, không rườm rà. Các món đồ nội thất được chọn lựa kỹ lưỡng, ưu tiên công năng sử dụng và tính thẩm mỹ cao. Ví dụ, một chiếc sofa đơn sắc với thiết kế tối giản sẽ là điểm nhấn hoàn hảo cho phòng khách.
• Không gian mở, thoáng đãng: Không gian trong phong cách Minimalism thường được bố trí mở, hạn chế các vách ngăn để tạo cảm giác rộng rãi. Ánh sáng tự nhiên được tận dụng tối đa thông qua cửa sổ lớn hoặc giếng trời, giúp không gian trở nên sáng sủa và gần gũi với thiên nhiên.
• Sử dụng vật liệu tự nhiên: Gỗ, đá, kính, và kim loại là những vật liệu phổ biến trong phong cách tối giản. Những vật liệu này không chỉ bền vững mà còn mang lại cảm giác gần gũi, ấm áp nhưng vẫn hiện đại.
• Trang trí tối giản: Thay vì sử dụng quá nhiều đồ trang trí, phong cách Minimalism tập trung vào các chi tiết nhỏ nhưng ý nghĩa. Một bức tranh đơn sắc, một chậu cây xanh nhỏ hoặc một chiếc đèn bàn tinh tế có thể đủ để tạo điểm nhấn mà không làm rối mắt.

Lợi ích của phong cách tối giản

• Tạo không gian sống gọn gàng: Phong cách tối giản giúp loại bỏ những vật dụng không cần thiết, từ đó tạo ra một không gian sống ngăn nắp, dễ dàng vệ sinh và bảo quản. Sự hài hòa giữa màu sắc, ánh sáng và cách bố trí nội thất trong phong cách tối giản mang lại cảm giác thư giãn, cân bằng và giảm căng thẳng.
• Tiết kiệm chi phí: Với phong cách tối giản, bạn chỉ cần đầu tư vào các món đồ thực sự cần thiết và có chất lượng tốt. Điều này giúp tiết kiệm chi phí so với việc mua sắm quá nhiều đồ nội thất.
• Thân thiện với môi trường: Việc sử dụng vật liệu tự nhiên và giảm thiểu đồ dùng không cần thiết góp phần vào lối sống bền vững, thân thiện với môi trường.

Cách áp dụng phong cách tối giản vào không gian sống

• Lựa chọn nội thất đa năng, bố trí hợp lý: Hãy chọn những món đồ nội thất có thể phục vụ nhiều mục đích, như giường có ngăn kéo lưu trữ, bàn gấp gọn hoặc kệ treo tường. Điều này giúp tiết kiệm không gian và giữ được sự gọn gàng. Đặt các đồ nội thất cách xa nhau để tạo cảm giác thông thoáng. Đừng cố gắng đuổi quá nhiều đồ vào một không gian nhỏ.
• Tối ưu hóa ánh sáng tự nhiên: Sử dụng rèm mỏng hoặc cửa kính lớn để tận dụng ánh sáng tự nhiên, giúp không gian trở nên sáng sủa và thông thoáng hơn. Bạn cũng có thể bổ sung thêm ánh sáng nhân tạo từ đèn LED đơn giản, không quá cầu kỳ.
• Giữ không gian sạch sẽ: Hãy đảm bảo rằng không gian sống luôn được dọn dẹp gọn gàng. Một không gian tối giản sẽ mất đi sức hút nếu bị lấp đầy bởi đồ đạc lộn xộn.
• Thêm điểm nhấn: Một vài chi tiết trang trí nhỏ như cây xanh, đèn bàn hoặc tranh treo tường có thể tạo nên sự khác biệt mà vẫn giữ được tinh thần tối giản.

Phong cách Minimalism đang không ngừng phát triển, với sự kết hợp của công nghệ thông minh và các yếu tố bền vững. Những ngôi Nhà thông minh với nội thất tích hợp công nghệ, như đèn điều khiển bằng giọng nói hoặc hệ thống lưu trữ thông minh, đang trở thành xu hướng. Bên cạnh đó, việc sử dụng vật liệu tái chế và thân thiện với môi trường cũng được dự đoán sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong thời gian tới.

Với sự tinh tế, hiện đại và thân thiện, Minimalism phù hợp với những ai yêu thích sự đơn giản nhưng không kém phần sang trọng. Hãy bắt đầu áp dụng phong cách này vào không gian sống của bạn để cảm nhận sự khác biệt!

Theo Cafeland

KHÔNG GIAN SỐNG

Không gian xanh rất quan trọng đối với sức khỏe của người sống trong nhà. Chúng mang lại cảm giác thư thái và yên bình, thứ mà chúng ta rất dễ bị mất đi trong sự hối hả và nhộn nhịp của cuộc sống.

Không gian xanh cũng giúp giảm mức độ căng thẳng, thúc đẩy hoạt động thể chất và cải thiện sức khỏe tinh thần. Chúng đóng góp cho một tinh thần bền vững hơn bằng cách cung cấp môi trường sống chất lượng, trong lành.
Tuy nhiên, với nhu cầu đất ở tăng cao do mật độ dân số dày đặc ở các đô thị, có những thách thức nhất định trong việc tìm nguồn không gian xanh trong từng công trình kiến trúc.

Chúng ta có nên chú trọng hơn vào việc mang không gian xanh vào trong không gian sống và sinh hoạt của con người?